Głównym źródłem wiedzy do części teoretycznej jest tekst prof. Benjamina Vogla opublikowany na stronie http://fortepian.instrumenty.edu.pl

Poniżej znajdują się przykładowe pytania do tekstu dla Uczestników Kategorii VII:

1. Do której rodziny instrumentów zaliczamy fortepian?
Fortepian zaliczamy do chordofonów klawiszowych (podobnie jak klawikord i klawesyn), czyli instrumentów, w których źródło dźwięku stanowi drgająca struna.
2. Z połączenia których dwóch instrumentów powstał fortepian?
Klawikordu i klawesynu
3. Jak nazywa się twórca fortepianu?
Bartolomeo Cristofori (1655 – 1731)
4. Kiedy pojawiła się pierwsza wzmianka o prototypie fortepianu?
Według pamiętnika Francesca Mannuciego już w lutym 1698 r. zaczął Cristofori pracować nad takim instrumentem, a w inwentarzu instrumentów Medicich z 1700 r. odnotowano klawesyn z piano i forte.
5. W którym roku powstał pierwszy prototyp fortepianu i jak został nazwany?
W 1711 roku we Florencji (data opisania instrumentu Cristoforiego), gravicembalo col piano e forte (klawesyn z możliwością uzyskania piano i forte)
6. Który z elementów muzycznych można realizować na nowym instrumencie - fortepianie?
Dynamikę (dlatego kiedyś nazywano ten instrument pianoforte)
7. Od którego instrumentu: klawikordu czy klawesynu fortepian przejął cechę różnicowania dynamiki dźwięku w zależności od słabszego lub mocniejszego uderzenia w klawisz?
Od klawikordu
8. Które cechy klawesynu przejął Bartolomeo Cristofori konstruując prototyp fortepianu?
Donośność
9. Które cechy klawikordu przejął Bartolomeo Cristofori konstruując prototyp fortepianu?
Możliwość różnicowania dynamiki oraz barwy
10. Jakie elementy mechaniki Cristoforiego zawiera dzisiejsza mechanika fortepianowa?
Umożliwiając ręczne przesuwanie mechanizmu genialny konstruktor zastosował rejestr una corda (dzisiejszy lewy pedał).
Ponadto zachowały się: dźwignia pośrednia, bijnik z wymykiem, chwytnik, system tłumikowy (adaptacja klawesynowych skoczków) i inne.
11. Ile instrumentów Bartolomeo Cristoforiego zachowało się do naszych czasów i gdzie one się znajdują?
Trzy: w Nowym Jorku (USA), w Rzymie (Włochy) i w Lipsku (Niemcy)
Do dziś przetrwały trzy fortepiany Cristoforiego: z 1720 r. w zbiorach The Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku, z 1722 r. w Museo Nazionale degli Strumenti Musicali w Rzymie, z 1726 r. (opus 20) w Muzeum Instrumentów Muzycznych Uniwersytetu w Lipsku.
12. Z którego kraju pochodził twórca pierwszych kompozycji na fortepian i jak się nazywał?
Z Włoch, Lodovico Giustini (1685 – 1743)
Twórcą pierwszych kompozycji fortepianowych był Włoch Lodovico Giustini di Pistoia (Sonate da cimbalo di piano e forte, detto volgarmente di martelletti, Florencja 1732 r.)
13. W którym kraju, po Włoszech, rozpoczęto konstruowanie fortepianów i jak nazywała się rodzina konstruktorów?
W Niemczech zaczęto konstruować fortepiany zarówno z mechaniką będącą kopią lub modyfikacją instrumentów florenckich, jak i własnej inwencji. Najwcześniej zaczęli budować je Silbermannowie.
14. Co w mechanice klawesynowej pobudza strunę do drgania?
Piórko
15. Co w mechanice klawikordowej pobudza strunę do drgania?
Metalowy tangent
16. Co w mechanice fortepianowej pobudza strunę do drgania?
Młoteczek oklejony filcem
17. Kto i w którym roku opatentował okleiny z filcu?
Zwiększeniu instrumentu towarzyszyło zwiększenie masy strun, co wymagało zwiększenia masy główek młotków i ich okładzin. Coraz liczniejsze warstwy skóry, naklejane na główki młotków, nie mogły spełnić swego zadania przy uderzeniu w bardziej napięte, grubsze struny i chóry strun. W 1826 r. Henry Pape opatentował we Francji okleiny z filcu i technologię jego produkcji.
18. Co w mechanice fortepianowej powstrzymuje drganie struny?
Tłumik
19. Czy wszystkie wczesne fortepiany posiadały tłumiki?
Nie
20. Jaki instrument zainspirował fortepianową mechanikę odgórną?
Cymbały
Mechaniki odgórne (struny uderzane z góry w kierunku płyty rezonansowej) Mariusa i Schrötera były zainspirowane popularnymi w tym czasie rozbudowanymi cymbałami, na których koncertował skrzypek Pantaleon Hebenstreit (w 1705 r. Ludwik XIV nazwał instrument na jego cześć „pantaleonem”).
21. Jakie rozwiązania oprócz mechaniki odgórnej zainspirowały cymbały?
Cymbały Hebenstreita nasunęły nie tylko pomysł uderzania strun młoteczkami, ale również użycie strun nie tłumionych, co umożliwiało współbrzmienie innych strun, wydających dźwięki z szeregu harmonicznego na zasadzie rezonansu (tak, jak w cymbałach). Stąd fortepiany z mechaniką odgórną nazywano przez długi czas pantalionami, a samego Hebenstreita wynalazcą fortepianu. Cymbały zainspirowały też konstrukcję podnośnika tłumików (dzisiejszy prawy pedał), zwanego często rejestrem pantalionowym.
22. Co oznacza pojęcie rejestr pantalionowy?
Dzisiejszy prawy pedał
23. Jaki mechanizm zastępował pedały w instrumentach z XVIII wieku?
Kolanowe dźwignie rejestrowe
24. Ile pedałów posiada współczesny fortepian?
Dwa lub trzy
25. Czy klawiatura fortepianowa od początku miała układ kolorystyczny jaki znamy obecnie?
Nie (wcześniej, w XVIII wieku, klawiatura posiadała kolorystykę przejętą od klawesynu - klawisze diatoniczne ciemne, chromatyczne jasne)
26. Ile klawiszy liczy klawiatura współczesnego fortepianu?
88 klawiszy
27. Jaki był zakres klawiatury fortepianów skrzydłowych w połowie XVIIII wieku?
Zakres klawiatury fortepianów skrzydłowych wynosił w poł. XVIII w. od 4 do ok. 5 oktaw.
28. Kiedy zwiększono zakres klawiatury do 5 i 1/2 oktawy?
Po 1810 roku
29. Kiedy zwiększono zakres klawiatury do 6 i 1/2 oktawy?
Po 1820 roku
30. Ile oktaw ma klawiatura współczesnego fortepianu?
7 i 1/2 oktawy
31. Jak nazywają się poszczególne oktawy klawiatury fortepianowej?
Oktawa subkontra, kontra, wielka, mała, razkreślna, dwukreślna, trzykreślna, czterokreślna
32. Jakie są typy fortepianów?
Fortepiany poziome – stołowe, skrzydłowe; pionowe – fortepian-żyrafa, fortepian-lira; pianino; hybrydy – fisharmonia, luthéal, pianola
33. Kto jest konstruktorem najstarszego zachowanego fortepianu stołowego i kiedy został on zbudowany?
Najstarszy z zachowanych fortepianów stołowych zbudował w 1742 r. Johann Socher z Sonthofen (Germanisches Nationalmuseum w Norymberdze).
34. W którym kraju i w którym roku powstał pierwszy fortepian pionowy?
Pierwsze fortepiany pionowe naśladowały klawicytherium. I w tym wypadku prymat ostatecznie należy się Włochom. W Konserwatorium Florenckim znajduje się pionowy fortepian zbudowany w 1739 r. przez Domenica del Mela z Gagliano.
35. Kto i w którym roku nadał instrumentowi pionowemu nazwę pianino?
Nazwę „pianino” (mały fortepian) nadał instrumentowi francuski fabrykant Camille Pleyel w 1815 roku.
36. Jaka jest zasadnicza różnica w budowie pomiędzy fortepianem i pianinem?
Układ strun (w fortepianie poziomy, w pianinie pionowy)
37. Kto, kiedy i w jakim fortepianie zastosował po raz pierwszy ukośne ułożenie strun?
W fortepianie-piramidzie z 1745 r. Friederici zastosował po raz pierwszy ukośne ułożenie strun.
38. Kto i w którym roku opatentował krzyżowy układ strun?
Krzyżowy układ strun opatentował w 1828 r. Henry Pape, a potem inni konstruktorzy. Umożliwiło to skrócenie instrumentów pionowych nawet do 100 cm przy jednoczesnym zachowaniu odpowiednich proporcji długości strun poszczególnych rejestrów. Krzyżowy układ strun rozpowszechnił się jednak dopiero w II poł. stulecia wraz z odlewanymi ramami metalowymi.
39. Który konstruktor był twórcą prototypu mechaniki staroniemieckiej?
Johann Andreas Silbermann ze Strasburga, starszy brat Gottfrieda, uchodzi za twórcę prototypu mechaniki staroniemieckiej, tzw. naciskowej (późniejszej wiedeńskiej). Mechanika ta wywodzi się z mechaniki klawikordowej, której nieruchomy tangent został zastąpiony ruchomym młotkiem, nadal połączonym z dźwignią klawiszową. Łącznikiem były widełki mieszczące oś trzonka młotka. Przy naciśnięciu klawisza zatrzymanie ogona trzonka powodowało podniesienie główki młotka ku górze. Zazwyczaj główki młotków w mechanice staroniemieckiej i wiedeńskiej były zwrócone w kierunku klawiatury (odwrotnie niż w mechanice Cristoforiego i jej pochodnych).
40. Jaka jest zasadnicza różnica pomiędzy tzw. mechaniką wiedeńską a mechaniką angielską?
Mechanika tzw. nowoangielska (będąca w rzeczywistości mechaniką francuską Erarda) charakteryzuje się podwójnym wymykiem umożliwiającym bardziej precyzyjne realizowanie repetycji
41. Kto opatentował mechanizm z podwójnym wymykiem?
Większe i cięższe główki to grubsze i dłuższe trzonki i dalsze zwiększenie masy całego mechanizmu. Spowodowało to ograniczenie sprawności technicznej. Stąd waga opatentowanego przez Erarda w 1821 r. mechanizmu z podwójnym wymykiem. Mechanizmy repetycyjne o pojedynczym i podwójnym działaniu (wprowadzane przez różnych konstruktorów) usprawniły szybkie powtarzanie dźwięków w mechanikach angielskich. Wersja Erarda okazała się najlepsza i w zmodyfikowanej formie jest stosowana do dziś.
42. W którym typie fortepianu pojawiła się po raz pierwszy pełna rama odlewana i kto jest twórcą patentu dla fortepianu skrzydłowego?
W instrumentach stołowych pojawiły się pierwsze pełne ramy odlewane, jeden z podstawowych elementów konstrukcyjnych dzisiejszego fortepianu. Taką ramę dla instrumentu stołowego opatentował, jako pierwszy, w 1825 r. Alpheus Babcock z Bostonu. Kolejne patenty należały do H. Pape’a w 1826 r. i drugiego paryżanina G. Petzolda w 1829 r. Dopiero w 1843 r. pojawił się patent pełnej ramy dla fortepianu skrzydłowego (J. Chickering z Bostonu).
43. Jaka była długość największych fortepianów w połowie XIX wieku?
około 250 centymetrów
44. Jaka jest długość największego współczesnego fortepianu?
308 centymetrów (fortepian firmy Fazioli Model F308)
45. Jak nazywa się najstarsza na świecie firma produkująca fortepiany?
Pleyel
46. Jak nazywa się najsłynniejsza firma produkująca fortepiany?
Steinway & Sons
47. Fortepiany którego konstruktora w końcu zaakceptował Jan Sebastian Bach?
Gottfrieda Silbermanna
Pierwsze fortepiany słynnego organmistrza Gottfrieda Silbermanna z Freibergu nie znalazły uznania u J. S. Bacha. Dopiero ok. 1745 r. jego 15 instrumentów zyskało aprobatę starego mistrza, dzięki czemu zostały zakupione przez Fryderyka Wielkiego do Pałacu w Poczdamie.
48. Na fortepianie której firmy najchętniej grał Fryderyk Chopin?
Na fortepianie firmy Pleyel
49. Jak nazywała się firma produkująca ulubione fortepiany Claude’a Debussy’ego?
Bechstein
50. Która firma produkuje fortepian posiadający cztery pedały?
Fazioli
51. Jak nazywa się pierwszy konstruktor fortepianu w Polsce?
Ignacy Skurski

Lodovico Giustini (1685 – 1743)

Sonate da cimbalo di piano e forte, detto volgarmente di martelletti (Florencja 1732)

Sonata nr 1 cz. I

https://youtu.be/2gyT_30tAJE

do 3’07”

 

Johann Sebastian Bach (1685 – 1750)

Das Wohltemperierte Klavier (1722–1744)

Preludium i Fuga cis-moll BWV 849 (WTK I)

https://youtu.be/3NvUqC_ygbk

 

Wolfgang Amadeusz Mozart (1756 – 1791)

Sonata A-dur KV 331

https://youtu.be/FZ1mj9IaczQ

XX Koncert fortepianowy d-moll KV 466

https://youtu.be/z1WVYFVDf4E

 

Ludwig van Beethoven (1770 – 1827)

Sonata C-dur op. 53 Waldsteinowska

https://youtu.be/dL0JLNt_3EE

Sonata f-moll op. 57 Appassionata 

https://youtu.be/MZ2J1eFM-Rs

V Koncert fortepianowy Es-dur op. 73 Cesarski

https://youtu.be/gKRZRROJk6E

Sonata B-dur op. 106 Hammerklavier

https://youtu.be/DrbrMZgYBSw

 

Michał Kleofas Ogiński (1765 - 1833)

Polonez a-moll „Pożegnanie Ojczyzny”

https://youtu.be/m3aFnCanJ-k

 

Józef Elsner (1769 – 1854)

Polonez B-dur

https://youtu.be/q1SUGQCGq10

Polonez Es-dur

https://youtu.be/q1SUGQCGq10?t=3m58s

 

Karol Kurpiński (1785 - 1857)

Polonez d-moll

https://youtu.be/doQrfbmDCD8

 

Maria Szymanowska (1789 - 1831)

Polonez f-moll

https://youtu.be/qMThZxmZRqY

Nokturn "Le Murmure"

https://youtu.be/NZ07gylTkSU

 

Fryderyk Chopin (1810 – 1849)

Nokturn Es-dur op. 9 nr 2

https://youtu.be/L0ABgMdKUhk

Etiuda c-moll op. 10 nr 12 Rewolucyjna

https://youtu.be/B-tQdFKYf2M

I Koncert fortepianowy e-moll op. 11

https://youtu.be/614oSsDS734

Mazurki op. 17

https://youtu.be/tmWTqkYQQbs

II Koncert fortepianowy f-moll op. 21

https://youtu.be/GEZOuYfgtn4

Scherzo h-moll op. 20

https://youtu.be/6-JIApV1pEw

Ballada g-moll op. 23

https://youtu.be/Ce8p0VcTbuA

Polonez As-dur op. 53

https://youtu.be/d3IKMiv8AHw

Berceuse ("Kołysanka") Des-dur op. 57

https://youtu.be/v1CXY5NHvms

 

Robert Schumann (1810 – 1856)

Karnawał op. 9

https://youtu.be/VELPD6FVylA

Fantazja C-dur op. 17

https://youtu.be/scavxcPLKy4

Koncert fortepianowy a-moll op. 54

https://youtu.be/Ynky7qoPnUU

 

Franciszek Liszt (1811 – 1886)

Rapsodia węgierska nr 2

https://youtu.be/fnChH3cFPnY

I Koncert fortepianowy Es-dur S. 124

https://youtu.be/kUjw43os4yY

Sonata h-moll S. 178

https://youtu.be/n04GkRTC_Lo

 

Stanisław Moniuszko (1819 - 1872)

Walc Nr 3

https://youtu.be/HhgAtJREHMQ

 

Pauline Viardot (1821 - 1910)

Serenada

https://youtu.be/r0RwqOdoi5s

 

Johannes Brahms (1833 - 1897)

II Koncert fortepianowy B-dur op. 83

https://youtu.be/y4YqWXmF9Dg

 

Władysław Żeleński (1837 - 1921)

Moments d’un carnaval (valse brillante) op. 52

https://youtu.be/bjXmMS4CWCo

 

Modest Musorgski (1839 - 1881)

Obrazki z wystawy

https://youtu.be/s8z1_A-Zlbw

 

Edvard Grieg (1843 - 1907)

Koncert fortepianowy a-moll op. 16

https://youtu.be/_uRFCECOnA8

 

Claude Debussy (1862 – 1918)

Suite bergamasque, L. 75: Clair de lune (Światło księżyca)

https://youtu.be/U3u4pQ4WKOk

Dwie Arabeski: Arabeska nr 1

https://youtu.be/Yh36PaE-Pf0

Preludia Zeszyt I

Preludium nr 8 "La fille aux cheveux de lin" ("Dziewczyna o włosach jak len")

https://youtu.be/TEdSdtztfLQ

Suite "Pour le Piano" ("Na fortepian"), L.95:

cz. 1 Prélude

https://youtu.be/XVeUfk2O4QM

cz. 2 Sarabande

https://youtu.be/XVeUfk2O4QM?t=3m27s

cz. 3 Toccata

https://youtu.be/XVeUfk2O4QM?t=8m09s

12 Etiud: Etiuda nr 1 "Pour les 5 doigts d'après Mr Czerny"

https://youtu.be/FymZsN_NiB4

do 2'47"

 

Ignacy Jan Paderewski (1860 - 1941)

Krakowiak fantastyczny H-dur op. 14 nr 6

https://youtu.be/Cnq-Ji2rXK4

 

Maurice Ravel (1875 – 1937)

Jeux d'eau (Igraszki wody)

https://youtu.be/J_36x1_LKgg

Suita Miroirs

cz. 4 Alborada del Gracioso

https://youtu.be/OePeT12EJ14

 

Enrique Granados (1867 – 1916)

12 Danzas españolas op. 37: Andaluza (Playera) nr 5

https://youtu.be/omyYWt_CvPA

 

Aleksander Skriabin (1872 – 1915)

Etiuda cis-moll op. 2 nr 1

https://youtu.be/NSsKJIzwapA

 

Sergiusz Rachmaninow (1873 – 1943)

Preludium cis-moll op. 2 nr 3

https://youtu.be/YOx710drHnw

 

Karol Szymanowski (1882 – 1937)

Preludium h-moll op. 1 nr 1

https://youtu.be/7AqXrydTmHg

do 2’09”

 

Grażyna Bacewicz (1919 – 1969)

Sonata Nr 2 cz. I

https://youtu.be/8pBWVTNdHoY?t=1564

Zadanie 1

 

Wyjaśnij zasadę funkcjonowania prawego, środkowego i lewego pedału oraz zrealizuj fragment Nokturnu Des-dur op. 27 nr 2 Fryderyka Chopina z poniższego materiału nutowego zawierającego oryginalną pedalizację z autografu Chopina.

 

Zadanie 2

 

Wyjaśnij zasadę działania mechanizmu z podwójnym wymykiem, który ułatwił realizację szybkiej repetycji oraz wykonaj fragment zawierający repetycje z Walca Es-dur op. 18 Fryderyka Chopina (pobierz nuty tutaj), który wykorzystuje możliwości mechaniki nowoangielskiej Érarda.

 

 

 

Zespół Szkół Muzycznych w Wieliczce
Rynek Górny 6, 32-020 Wieliczka
Tel./Fax: 012 278 31 13

Towarzystwo Muzyczno-Artystyczne Sfogato
ul. Lea 173/12, 30-133 Kraków
Tel.: 510 782 061

© 2021 Piano e Forte. All Rights Reserved. Designed By MartAtelier